Phúc lợi động vật là yếu tố rất quan trọng để đánh giá chất lượng cuộc sống của một cá thể động vật trong môi trường nuôi nhốt. Với mô hình Năm lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực Môi trường và Dinh dưỡng, dựa trên các số liệu định lượng và các nguyên tắc thiết kế, các cơ sở nuôi nhốt và nhân viên chăm sóc động vật có thể dễ dàng xây dựng và cải thiện cơ sở vật chất khu vực chuồng trại để góp phần nâng cao phúc lợi cho động vật. Tuy nhiên, trên thực tế, có rất nhiều khu vực chuồng trại có không gian rộng lớn, có bể bơi, có cây xanh, nhưng động vật ở đó rất ít tương tác với các tác nhân môi trường này và thậm chí thể hiện những hành vi rập khuôn. Điều này cho thấy tương tác hành vi của động vật với môi trường kém và trạng thái tinh thần tiêu cực. Vậy tại sao lại xảy ra điều này? Chúng ta cần làm gì để thay đổi?
1. Làm giàu môi trường sống cho động vật là gì?
Với động vật trong môi trường nuôi nhốt, một không gian sinh sống rộng lớn được cung cấp đầy đủ thức ăn nước uống là chưa đủ. Chúng cần được thể hiện các hành vi, tập tính tự nhiên như kiếm ăn, săn mồi, vận động,… Trong tự nhiên, các loài động vật phải dành phần lớn thời gian trong ngày để đi kiếm ăn, ví dụ như voi hoang dã mỗi ngày sẽ dành từ 18-20 giờ trên quãng đường trung bình 25km để kiếm ăn. Khi ở trong môi trường nuôi nhốt, động vật bị giới hạn không gian hoạt động và phạm vi tìm kiếm thức ăn, hầu hết thức ăn sẽ được nhân viên chăm sóc cung cấp hàng ngày do đó sẽ làm giảm đáng kể thời gian kiếm ăn mỗi ngày, gia tăng thời gian “nhàn rỗi” của động vật, dẫn tới những hành vi rập khuôn, hành vi bất thường.
Từ những ý tưởng đó, khái niệm “làm giàu môi trường sống” (tên tiếng Anh: “enrichment”) được ra đời để cung cấp những ý tưởng, phương pháp cải thiện môi trường sống cho động vật nuôi nhốt giúp nâng cao phúc lợi của chúng.
Làm giàu môi trường sống (gọi tắt là làm giàu) là một quá trình năng động nhằm cải thiện môi trường sống của động vật trong bối cảnh sinh học hành vi và lịch sử tự nhiên của chúng. Những thay đổi về môi trường được thực hiện với mục tiêu tăng cường lựa chọn cho hành vi của động vật và khuyến khích chúng thể hiện các hành vi phù hợp với loài, từ đó nâng cao phúc lợi động vật.
Kế hoạch làm giàu cần phải toàn diện và được chia ra thành 5 loại hình làm giàu để đảm bảo tất cả các khía cạnh, yếu tố môi trường được cân nhắc. Năm loại hình này không loại trừ hay xung đột lẫn nhau. Mỗi loại hình phải được vận dụng một cách thích hợp trong kế hoạch làm giàu tổng thể môi trường sống của động vật.
Hình ảnh các bé gấu được cứu hộ tại khu bảo tồn gấu Tam Đảo, Việt Nam. Nguồn: Tổ chức Động vật Châu Á (Animals Asia Foundation).
Nguồn ảnh: Tam Dao Bear Sanctuary, Vietnam – Animals Asia
2. Các loại hình làm giàu môi trường sống
Trong bài viết này, mình muốn giới thiệu năm loại hình làm giàu theo Smithsonian’s National Zoo and Conservation Biology Institute, n.d., bao gồm:
- Xã hội (tên tiếng Anh: “social”): làm giàu đời sống xã hội cần xem xét lịch sử tự nhiên và sinh học hành vi của loài, đồng thời đáp ứng nhu cầu của từng cá thể. Loài đó luôn sống theo nhóm, sống đơn độc theo mùa, có lãnh thổ riêng hay tương tác với các loài khác hay không? Cá thể động vật đó có hành vi xã hội phù hợp với loài không? Trong môi trường nuôi nhốt việc động vật tương tác hành vi với con người (nhân viên chăm sóc, bác sĩ thú y, khách tham quan,..) là điều không thể tránh, tuy nhiên cần phải giảm thiểu tối đa những tác động tiêu cực của tương tác xã hội này và đảm bảo an toàn cho người cũng như động vật trong quá trình tiếp xúc (cả trực tiếp và gián tiếp).
- Nhận thức (tên tiếng Anh: “cognitive”): làm giàu khả năng nhận thức cho động vật là quá trình khuyến khích động vật suy nghĩ và sử dụng năng lực trí tuệ của chúng. Việc này bao gồm những trải nghiệm mới lạ, học tập tích cực như hình thành hành vi mới trong quá trình huấn luyện củng cố tích cực (tên tiếng Anh: “positive reinforcement training”) và giải quyết vấn đề. Việc huấn luyện cần mang tính thử thách nhưng không gây nản chí cho con vật, và các kế hoạch huấn luyện phải được điều chỉnh khi từng cá thể hoàn thành các nhiệm vụ. Mục đích của việc huấn luyện củng cố tích cực thường là phục vụ công tác chăm sóc thú y tích cực cho chính cá thể động vật đó, giúp giảm thiểu tối đa những tác động tiêu cực của quá trình thăm khám đến động vật cũng như hỗ trợ các bác sĩ thú y theo dõi và điều trị sức khoẻ động vật chủ động và thuận tiện hơn.
- Môi trường sống (tên tiếng Anh: “habitat”): Thay đổi môi trường tạo ra trải nghiệm mới lạ cho động vật. Việc thêm cây cối, dây leo, khu vực đậu, hoặc sử dụng các chất nền khác nhau, chẳng hạn như cát, mùn hoặc cỏ, có thể khuyến khích động vật khám phá môi trường sống của chúng theo những cách mới. Nhân viên chăm sóc cũng có thể cung cấp các lựa chọn về hang trú ẩn và các loại vật liệu lót chuồng khác nhau.
- Giác quan (tên tiếng Anh: “sensory”): Mùi hương và âm thanh khuyến khích động vật khám phá môi trường sống của chúng. Mùi hương tự nhiên của kẻ săn mồi hoặc con mồi, cùng với những mùi hương mới như gia vị hoặc nước hoa pha loãng, có thể được rắc lên mặt đất hoặc xịt lên khúc gỗ để động vật tìm tòi, khám phá. Phát lại các âm thanh đã được ghi âm, như tiếng côn trùng và tiếng chim hót, có thể mô phỏng âm thanh của môi trường sống trong tự nhiên.
- Thức ăn (tên tiếng Anh: “food”): Thức ăn có thể được đặt trong khay thức ăn xếp hình, giấu, đông lạnh trong đá, chôn hoặc rải rác khắp môi trường sống của động vật. Việc biến thức ăn thành một phần của việc làm giàu hàng ngày sẽ khuyến khích động vật trong môi trường nuôi nhốt tìm kiếm thức ăn và làm việc để kiếm ăn, giống như trong môi trường sống hoang dã của chúng. Kéo dài thời gian kiếm ăn trong ngày và cung cấp đủ thức ăn (đặc biệt với những loài sống theo đàn, được ghép nhóm) giúp động vật luôn trong trạng thái hoạt động và giảm thiểu những hành vi tiêu cực đối với bản thân con vật và những động vật khác cùng đàn.
Kế hoạch làm giàu nên đáp ứng một hoặc nhiều mục tiêu nhất định. Các mục tiêu về hành vi cần được xác định để định hướng các kế hoạch và lịch trình làm giàu cho động vật. Các mục tiêu có thể chung chung (ví dụ: động vật tăng cường khám phá) hoặc cụ thể (ví dụ: khuyến khích động vật khám phá khứu giác). Khi một kế hoạch được thảo luận, cần phải có dữ liệu hành vi trước khi tiến hành làm giàu cũng như đưa ra phương pháp đánh giá mức độ đáp ứng của con vật đó với kế hoạch để xác định xem liệu kế hoạch làm giàu này có đáp ứng được mục tiêu hành vi đặt ra hay không và có thể đáp ứng được trong thời gian bao lâu. Các dữ liệu thu thập được cũng góp phần đưa ra phương án chỉnh sửa nếu kế hoạch đó không đạt được mục tiêu đề ra.
3. Một vài ý tưởng về thiết kế đồ làm giàu cho động vật
Tuỳ thuộc vào từng loài động vật và hành vi tự nhiên của chúng mà nhân viên chăm sóc có thể lên ý tưởng cho những đồ làm giàu phù hợp.
Với tất cả các loài động vật, bản năng tự nhiên nhất là tìm kiếm thức ăn khi đói bụng, nhất là với động vật hoang dã, chúng sẽ dành phần lớn quỹ thời gian trong ngày để kiếm ăn. Vì vậy những ý tưởng về việc gia tăng thêm “thử thách” tìm đồ ăn cho động vật khá là phổ biến.
Mục tiêu của việc “giấu đồ ăn” là kích thích động vật tìm kiếm thức ăn để tăng thời gian kiếm ăn. Thường những đồ ăn được giấu nên là đồ có mùi rõ rệt để tạo ra một dấu hiệu mùi hương chỉ dẫn cho con vật sử dụng khứu giác và có thể tìm được đúng chỗ. Ngoài ra có thể sử dụng thêm tinh dầu hương tự nhiên để kích thích khứu giác của con vật. Ví dụ với loài gấu ngựa, có thể sử dụng mật ong, mứt hoa quả,… phết lên các đồ chơi, cành cây, các cấu trúc làm giàu để khuyến khích gấu đi tìm hoặc dùng mít, chanh leo,… giấu vào các ngóc ngách khe hở trong chuồng, khu bán tự nhiên, bán hoang dã,…
Ở một mức độ khó hơn, người chăm sóc có thể thiết kế những đồ làm giàu kích thích con vật “giải đố” đặc biệt là với những loài có trí thông minh cao như vẹt, linh trưởng,… đưa ra những câu đố khó sẽ kích thích những loài này suy nghĩ và giải quyết vấn đề. Sử dụng những loại đồ ăn khó tiếp cận như hạt macca, lạc nguyên vỏ hay dừa nguyên quả,… kích thích con vật phải tìm ra cách để tiếp cận phần nhân hạt bên trong. Gói đồ ăn, đồ làm giàu trong nhiều lớp lá, ống tre nứa,… cũng là một ý tưởng hay và dễ dàng thực hiện. Việc lắp đặt các cấu trúc cao, nhiều cành, nhiều bậc sẽ kích thích loài vật như hổ, gấu, linh trưởng,… leo trèo, khám phá.
LỜI CUỐI
Làm giàu môi trường sống không đơn thuần là đặt thêm một món đồ chơi hay thay đổi cách cho ăn để động vật “bận rộn” hơn. Cốt lõi của làm giàu là tạo ra những cơ hội phù hợp để động vật có thể lựa chọn, khám phá, giải quyết vấn đề và thể hiện những hành vi tự nhiên của loài, từ đó góp phần cải thiện trạng thái tinh thần và nâng cao phúc lợi.
Một kế hoạch làm giàu hiệu quả cũng không thể áp dụng giống nhau cho mọi cá thể. Nó cần dựa trên đặc điểm sinh học, lịch sử tự nhiên, tính cách, sức khỏe và phản ứng hành vi của từng con vật. Quan trọng hơn, làm giàu phải có mục tiêu rõ ràng, được theo dõi và đánh giá bằng dữ liệu hành vi để biết liệu phương pháp đó thực sự mang lại tác động tích cực hay chỉ đơn giản là một thay đổi mang tính hình thức.
Điều này cũng giải thích vì sao một khu nuôi rộng, nhiều cây xanh hay có nhiều cấu trúc chưa chắc đã đồng nghĩa với phúc lợi tốt. Nếu động vật không sử dụng những yếu tố đó, không có cơ hội tương tác với môi trường hoặc vẫn liên tục thể hiện các hành vi bất thường, thì bản thân “cơ sở vật chất tốt” vẫn chưa đủ. Giá trị của môi trường nằm ở chỗ nó có thực sự tạo ra những lựa chọn và trải nghiệm có ý nghĩa đối với chính con vật hay không.
Cuối cùng, làm giàu nên được xem là một quá trình liên tục, chứ không phải một hoạt động thực hiện một lần rồi kết thúc. Khi động vật thay đổi, thích nghi hoặc trở nên quen thuộc với một kích thích, kế hoạch làm giàu cũng cần được điều chỉnh theo. Chính sự quan sát, thử nghiệm, đánh giá và cải tiến liên tục này mới giúp môi trường nuôi giữ trở nên phù hợp hơn với nhu cầu của từng cá thể và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của động vật một cách thiết thực nhất.
Trần Khánh Ngân
ℹ️ Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm
Các nội dung được đăng tải trong bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin và tham khảo chung. Quite A Lens và mình không cam kết hoặc bảo đảm, dù trực tiếp hay ngụ ý, về tính chính xác, đầy đủ, cập nhật, độ tin cậy hay mức độ phù hợp của các thông tin được trình bày. Nội dung bài viết không nên được xem là sự thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc hướng dẫn chuyên môn từ các chuyên gia hay cơ quan có thẩm quyền. Bài viết có thể dẫn đến các trang web của bên thứ ba nằm ngoài phạm vi quản lý và kiểm soát của Quite A Lens; vì vậy, chúng tôi không chịu trách nhiệm đối với nội dung thay đổi, chính sách bảo mật, tính chính xác của thông tin hoặc hoạt động của các trang web này.