Ngày càng xuất hiện nhiều video về động vật hoang dã trong các môi trường nuôi nhốt được đăng lên mạng xã hội, trong đó có nhiều video cho thấy động vật thực hiện những chuyển động kì lạ, lặp đi lặp lại như lắc lư toàn thân, lắc đầu, đi thành vòng tròn,… Dưới những bài đăng này có nhiều bình luận tỏ ra hài hước và thích thú như: con này đang nhảy múa, nó đang làm trò con bò, này là đang phê rồi, v.v…
Ngày càng có nhiều video kiểu như vậy xuất hiện vì những người thăm quan cảm thấy con vật đang làm trò hài hước, kì lạ nên cần phải quay lại để đăng lên cho bạn bè, người thân quen được thấy.
Đây là một hiểu lầm tai hại có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng cho chính những cá thể động vật đó, hoặc rộng hơn là những động vật hoang dã đang sống trong môi trường nuôi nhốt. Nó là một chỉ dấu cho thấy cá thể động vật đó đang có phúc lợi kém và cần phải được cải thiện ngay lập tức.
Trong khoa học động vật, những hành động kì lạ, lặp đi lặp lại đó của động vật được gọi là hành vi rập khuôn. Vậy hành vi rập khuôn là gì? Tại sao con vật laị thực hiện hành vi rập khuôn? Hành vi rập khuôn có gây tác hại gì hay không?
1. Hành vi rập khuôn là gì?
Theo Standford Medicine, hành vi rập khuôn là những hành vi rối loạn chức năng bất thường. Chúng là hậu quả của việc một động vật bất thường trong một môi trường bất thường. Những hành vi này không thay đổi về hình thức và được thực hiện gần như giống hệt nhau trong mỗi lần lặp lại. Hành vi rập khuôn mang tính lặp đi lặp lại và cố định về tư thế và trình tự hành vi. Hành vi rập khuôn dường như không có chức năng và có thể phát triển mạnh hơn theo thời gian.
Hiểu một cách đơn giản, hành vi rập khuôn là những chuyển động lặp đi lặp lại vô nghĩa trong thời gian dài, không có mục đích hoặc chức năng rõ ràng, các hành vi phổ biến như đi đi lại lại, lắc lư toàn thân, lắc đầu, cắn thanh chắn chuồng, và thậm chí tự làm tổn thương bản thân. Nhiều bằng chứng thực nghiệm cho thấy hành vi rập khuôn có liên kết với việc giảm nhận thức về các sự kiện bên ngoài và giảm hưng phấn, đau khổ. Việc thiếu kích thích tinh thần, sự cô lập khỏi đồng loại và một lịch trình chăm sóc đều đặn, không có tính kích thích có thể góp phần vào sự phát triển của các hành vi rập khuôn.
Trên thực tế, hành vi rập khuôn không được ghi nhận trên các động vật hoang dã ngoài tự nhiên, chỉ thấy trên những động vật nuôi nhốt. Đây là dấu hiệu cho thấy động vật đang bị chịu đau khổ về tinh thần dẫn tới phúc lợi kém và cần phải được cải thiện, chấm dứt hành vi này sớm nhất có thể.
2. Làm thế nào để “giải quyết” hành vi rập khuôn?
Muốn giải quyết được vấn đề này cần phải nhìn nhận tổng quan lại bối cảnh của hành vi: trước và sau khi thực hiện hành vi rập khuôn thì cá thể động vật đó đã làm gì, xung quanh động vật đó đã xảy ra sự kiện gì; có cá thể động vật nào khác xuất hiện hay không; hành vi đó thường xảy ra vào khoảng thời gian nào trong ngày? Việc xác định được bối cảnh diễn ra hành vi sẽ giúp tìm ra nguyên nhân diễn ra hành vi đó. Đôi khi có thể không tìm ra được một nguyên nhân nhất định thì hoàn toàn có thể dự đoán và lần lượt đưa ra các giải pháp từ đơn giản đến phức tạp hơn để theo dõi cách động vật đó phản ứng và đánh giá mức độ thành công của giải pháp đó
Một vài nguyên nhân hay xảy ra như:
- Các cá thể chung nhóm không phù hợp về kích thước, giới tính hay thậm chí là tính cách có thể khiến một vài cá thể trong nhóm cảm thấy sợ hãi, căng thẳng quá mức => xem xét chia lại nhóm cho phù hợp hơn.
- Có các kích thích tiêu cực đến từ những công việc hàng ngày như: tiếng động lớn khi dọn dẹp hàng ngày, di chuyển động vật,… => đây là những tác động không thể tránh khỏi trong môi trường nuôi nhốt, cần phải đưa ra những kế hoạch hỗ trợ con vật đó tập làm quen dần với những công việc hàng ngày, từ từ tăng dần mức độ để quan sát phản ứng của động vật.
- Lịch trình chăm sóc hàng ngày đơn giản, lặp đi lặp lại khiến con vật dễ dàng đoán trước, không có tính kích thích khiến con vật buồn chán, thất vọng => thay đổi kế hoạch làm giàu.
Một hoặc nhiều kế hoạch làm giàu thiết thực và phù hợp với cá thể động vật đó có thể chấm dứt những hành vi rập khuôn. Việc luôn đưa ra những kích thích, thử thách tích cực khiến con vật “bận rộn” cả ngày sẽ giúp chúng “quên đi” việc thực hiện hành vi rập khuôn. Động vật luôn phải thực hiện “một nhiệm vụ nào đó” sẽ không còn thời gian buồn chán hay căng thẳng.
Tuy nhiên, những kế hoạch làm giàu luôn phải được thay đổi và cập nhật định kì để tránh lặp lại một kế hoạch, lịch trình trong một thời gian dài cũng khiến động vật dễ dàng đoán trước và cảm thấy tẻ nhạt dẫn đến việc lặp lại các hành vi rập khuôn.
Những kế hoạch làm giàu có thể chia nhỏ theo từng khung giờ trong ngày, theo từng ngày hay từng mùa sau đó có thể thay đổi thứ tự các khung giờ với nhau tránh tần suất lặp lại quá nhiều lần và quá gần nhau. Khi đưa ra một kế hoạch mới cần phải theo dõi sát sao phản ứng của động vật trong quá trình làm quen. Ví dụ, một món đồ chơi giải đố quá khó có thể khiến động vật không thể thực hiện được trong một quãng thời gian có thể khiến con vật đó căng thẳng và thất vọng. Cần phải lưu ý rằng những kích thích, thử thách tích cực luôn cần phải đi kèm một phần thưởng xứng đáng cho động vật để khiến chúng cảm thấy thoả mãn khi giải quyết, xử lý những kích thích, thử thách đó và khuyến khích chúng khám phá thêm những thử thách khác cũng như khiến chúng mong chờ lần tiếp theo.
3. Hành vi bất thường
Hành vi bất thường được định nghĩa là phản ứng không điển hình trước một sự kết hợp cụ thể giữa các yếu tố thúc đẩy và các tác nhân kích thích. Nhiều hành vi bất thường có thể được xem là các phản ứng nhằm đối phó với căng thẳng. Một cách ngắn gọn thì hành vi bất thường là những hành vi khác với những hành vi mà cá thể động vật biểu hiện hàng ngày và khác so với những hành vi, tập tính tự nhiên của loài.
Ba dạng hành vi bất thường được biết đến bao gồm:
- Hành vi rập khuôn
- Hành vi hung dữ bất thường
- Tập tính ăn thịt đồng loại (cannibalism): hành vi một sinh vật tiêu thụ một cá thể khác thuộc cùng loài với mình. Hành vi này không chỉ giới hạn ở những thời điểm khan hiếm thức ăn hay thiếu hụt chất dinh dưỡng mà còn được ghi nhận ở nhiều loài ngay cả trong điều kiện môi trường bình thường.
Hành vi bất thường thường là chỉ dấu cho thấy vấn đề về sức khoẻ (thể chất hay tinh thần) cần điều trị thú y hoặc cần cải thiện môi trường sống và nâng cao phúc lợi. Việc nhận dạng được 3 kiểu hành vi bất thường sẽ hỗ trợ người chăm sóc tìm được cách giải quyết phù hợp.
Lời kết
Mình mong rằng qua bài viết này, khi đến bất kỳ nơi nào có động vật được nuôi giữ, từ vườn thú, công viên safari đến các trung tâm cứu hộ hay cơ sở bảo tồn, bạn có thể nhận ra rằng những hành vi như “lắc lư”, “đi vòng tròn” hay lặp đi lặp lại một chuyển động trong thời gian dài có thể là dấu hiệu cho thấy con vật đang “không ổn”, thay vì đơn thuần là một biểu hiện “hài hước” hay mang tính giải trí. Chúng ta cũng không nên đùa vui hoặc chia sẻ những hình ảnh như vậy một cách vô thức, bởi điều đó có thể vô tình bình thường hóa các dấu hiệu của phúc lợi kém tại một cơ sở nuôi giữ, hoặc bỏ qua khả năng rằng cá thể động vật đó từng trải qua căng thẳng hay đau khổ về tinh thần và hiện đang trong quá trình được chăm sóc, điều trị hoặc phục hồi tại một trung tâm cứu hộ.
Phúc lợi động vật, vì vậy, không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm chúng được ăn đủ hay không mắc bệnh. Quan trọng hơn, mỗi cá thể cần được sống trong một môi trường phù hợp với nhu cầu sinh học và hành vi của loài, có cơ hội thực hiện những hành vi tự nhiên, trải nghiệm các trạng thái tích cực và hạn chế tối đa những đau đớn hay khổ sở không cần thiết. Hiểu đúng hành vi của động vật cũng chính là một phần quan trọng trong việc hiểu, đánh giá và bảo vệ phúc lợi của chúng.
Trong bài viết tiếp theo, mình sẽ đi sâu hơn vào chủ đề làm giàu môi trường cho động vật (animal enrichment), một trong những phương pháp quan trọng giúp tăng cường kích thích tích cực, cải thiện chất lượng cuộc sống và hỗ trợ giảm thiểu các hành vi rập khuôn ở động vật trong điều kiện nuôi giữ.
Trần Khánh Ngân
Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm:
Các nội dung được đăng tải trong bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin và tham khảo chung. Quite A Lens và mình không cam kết hoặc bảo đảm, dù trực tiếp hay ngụ ý, về tính chính xác, đầy đủ, cập nhật, độ tin cậy hay mức độ phù hợp của các thông tin được trình bày. Nội dung bài viết không nên được xem là sự thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc hướng dẫn chuyên môn từ các chuyên gia hay cơ quan có thẩm quyền. Bài viết có thể dẫn đến các trang web của bên thứ ba nằm ngoài phạm vi quản lý và kiểm soát của Quite A Lens; vì vậy, chúng tôi không chịu trách nhiệm đối với nội dung thay đổi, chính sách bảo mật, tính chính xác của thông tin hoặc hoạt động của các trang web này.