Từ khi còn nhỏ mình đã thích đi thăm quan bảo tàng. Đối với mình, đây là một trong những nơi cho mình cảm giác rõ nhất về sự thay đổi theo thời gian, sự đa dạng của hệ sinh thái và những nền văn hóa, đồng thời được tận mắt nhìn thấy và kết nối với một phần của quá khứ. Bởi vậy khi đặt chân tới bất cứ nơi nào, mình cũng tìm và cố gắng sắp xếp để thăm quan một số bảo tàng địa phương.
Trong những lần tới thăm các bảo tàng văn hóa, lịch sử, và thiên nhiên tại một số thành phố và vườn quốc gia ở Mỹ, mình đã thu nhặt được một vài quan sát mà mình cho là thú vị và muốn chia sẻ với mọi người trong bài viết này.
Thúc Đẩy Tinh Thần Phản Tư
Hầu hết các bảo tàng ở Mỹ mình ghé thăm đều để lại ấn tượng mạnh mẽ về tinh thần tự vấn và sự can đảm trong việc thừa nhận những sai sót trong quá khứ. Đó không chỉ là những sai lầm trong lịch sử phát triển của vùng đất, mà còn trong chính quá trình hình thành của bảo tàng, như việc thu thập hiện vật hay tư duy trưng bày.
Một trong những suy ngẫm đáng chú ý mà mình đọc được tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Los Angeles (tên gốc: Natural History Museum of Los Angeles), là có nên hay không nên tiếp tục xây dựng “diorama” – mô hình không gian ba chiều giúp tái hiện các đặc điểm “đặc thù” (ví dụ: trang phục, dụng cụ, và môi trường sống) – để mô tả chủ thể. Cách thức tái hiện này, tuy dễ tiếp cận với khách thăm quan và tạo cảm giác đa dạng, lại vô tình đóng băng chủ thể dưới góc nhìn của thiểu số (có khi không thuộc về cộng đồng của chủ thể), và có khi khiến người xem hình thành một số định kiến mà có lẽ không còn phù hợp với tình hình thực tại của các cộng đồng đó. Mình lấy ví dụ về một diorama mô tả cuộc gặp mặt giữa người Hà Lan và người Lenape – một trong số hàng trăm bộ tộc người Mỹ bản địa – từng được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên của Mỹ tại New York (tên gốc: American Museum of Natural History).
Cách khắc họa người Lenape trong diorama này bị phê bình vì không phản ánh đúng lịch sử và chứa đựng những định kiến quen thuộc – người bản địa để trần, đóng khố, đầu cài lông chim.
Tuy những năm gần đây đã có rất nhiều hoạt động nâng cao nhận thức về người bản địa Mỹ, nhưng có lẽ nhiều người trong số chúng ta, do không được tiếp xúc nhiều với các cộng đồng này và những thông tin về họ, vẫn bị ảnh hưởng bởi những định kiến đã âm thầm len lỏi vào trong ta. Việc thể hiện những định kiến hạn hẹp về một nhóm người, thậm chí có các hành động chiếm dụng văn hóa của họ, dù xuất phát từ ý định tốt đẹp đi chăng nữa, đều có thể gây ra những hiểu lầm và tổn thương không đáng có. Washington Commanders – một đội bóng bầu dục chuyên nghiệp của giải National Football League (viết tắt: NFL) – là một trong những trường hợp như vậy. Năm 1933, đội bóng này lấy tên là Washington Redskins và linh vật mang hình tượng của người Mỹ bản địa cài lông chim trên đầu, đã làm dấy lên sự bức xúc vì cảm thấy bị đụng chạm trong nhiều cộng đồng người bản địa. Nghiên cứu của Stephanie Fryberg – giáo sư đại học Michigan, Mỹ – chỉ ra rằng, khi thanh thiếu niên người bản địa tiếp xúc với các linh vật thể thao mang hình tượng người bản địa, các em có thể cảm thấy bị tổn thương lòng tự trọng, hoài bão, và niềm tự hào, niềm tin vào cộng đồng của mình. Trước áp lực dư luận, đội bóng này đã đổi tên thành Washington Football Team vào năm 2020, và Washington Commanders vào năm 2022.
Tranh luận về diorama là một chủ đề mới đối với mình. Mình nhận ra bản thân cũng đã có những lúc hình dung về những cộng đồng dân tộc thiểu số tại Việt Nam chỉ thông qua những hình ảnh mình thấy trong bảo tàng hay những tư liệu mà mình được tiếp cận, thay vì tìm hiểu về họ trong bối cảnh hiện đại hay trong sự phát triển phức tạp hơn những gì một diorama có thể diễn tả được. Điều này khiến mình suy nghĩ về cách định kiến được hình thành, củng cố, và có thể phần nào thay đổi thông qua hoạt động giáo dục của bảo tàng.
Tăng Sự Hiện Diện Của Những Cộng Đồng Từng Bị Lề Hóa Trong Chính Những Diễn Ngôn Về Cộng Đồng Của Họ
Khi thăm quan các bảo tàng về những cộng đồng người Mỹ bản địa (tên gốc: National Museum of the American Indian) và những cộng đồng người Mỹ gốc Phi (tên gốc: National Museum of African American History and Culture), mình thấy hầu hết nhân viên đều là người thuộc cộng đồng chủ đề của bảo tàng, và họ luôn sẵn sàng giải đáp thắc mắc của khách thăm quan nếu có thể.
Có lần mình đứng khá lâu trước tipiti – một dụng cụ vắt nước sắn thường được sử dụng bởi cộng đồng người bản địa ở lưu vực sông Amazon – để tra Google thêm thông tin về cách dùng, thì một bạn nhân viên đã lại gần hỏi han và giải thích cho mình cách mà địa phương của bạn sử dụng tipiti trong chế biến thức ăn. Sau đó bạn cũng nói thêm về một số hiện vật khác có liên quan tới cộng đồng của bạn và đang được trưng bày ở bảo tàng. Mình vô cùng biết ơn sự chia sẻ này, và, hơn bao giờ hết, cảm nhận được sức sống của một nền văn hóa đang chân thật hiện hữu trước mặt chứ không chỉ nằm im lìm đằng sau lớp kính.
Bảo Tàng Không Đồng Nghĩa Với Quá Khứ. Bảo Tàng Là Một Phần Của Hiện Tại
Tại khu di tích Mesa Verde và trung tâm lưu giữ thông tin tại Vườn quốc gia Mesa Verde (tên gốc: Mesa Verde National Park) ở Colorado, thông điệp được nhắc tới rất nhiều lần là sự sống tiếp diễn của những cộng đồng người bản địa từng sinh sống ở khu vực này:
Dù thân thể chúng tôi đã rời đi nhưng linh hồn tổ tiên chúng tôi vẫn còn đây. Chỉ cần dừng lại một chút thôi là bạn có thể nghe được tiếng trẻ con cười đùa và tiếng các bà các cô trò chuyện. Nghe thấy tiếng chó sủa, tiếng gà tây. Nghe thấy nhịp trống cùng tiếng hát. Ngửi được mùi ấm của bếp lửa đang nấu nướng. Bạn sẽ cảm nhận được sự hiện diện của họ, hơi ấm của họ, và tinh thần cộng đồng của họ.
(bản gốc: Even though we physically moved away, the spirits of my ancestors are still here. If you stop for a minute and listen, you can hear the children laughing and the women talking. You can hear the dogs barking and the turkeys gobbling. You can hear and feel the beat of the drums and the singing. You can smell the cooking fires. You can feel their presence, their warmth, their sense of community.)
TJ Atsye, Laguna Pueblo
Kết lại, bảo tàng không chỉ còn đóng vai trò như nơi gìn giữ di sản văn hóa, lịch sử theo lối diễn giải một chiều, nơi chỉ trưng bày hiện vật trong tủ kính với vài dòng chú thích. Bảo tàng đang tích cực vận dụng những triết lý, suy ngẫm, những lối trưng bày mới để trải nghiệm giáo dục trở nên đa chiều và thú vị hơn. Bảo tàng có thể là khởi đầu đủ tốt để bắt đầu tìm hiểu về một chủ thể nào đó. Tuy nhiên, dù có được đầu tư công phu như thế nào, bảo tàng rốt cuộc cũng chỉ có thể lưu giữ một (vài) lát cắt của lịch sử và đời sống phức tạp của chủ thể. Điều này càng nhắc nhở về tầm quan trọng của tinh thần tìm tòi và học hỏi ngay trong hiện tại, vượt ra bên ngoài khuôn viên của bảo tàng, để có được cái nhìn đa chiều hơn. Mình luôn tự nhắc nhở bản thân rằng có thể vẫn còn rất nhiều câu chuyện chưa từng được kể, được ghi chép hoặc xuất hiện dù chỉ thoáng qua trong các không gian trưng bày chính thức. Vì vậy, khi có cơ hội đến thăm các bảo tàng, bạn có thể thử trò chuyện với người dân địa phương hoặc những người đang trực tiếp làm việc tại bảo tàng. Hãy đặt câu hỏi cho chính những người trong cuộc bởi đôi khi câu trả lời của họ chứa đựng những trải nghiệm, ký ức và góc nhìn vẫn chưa được “đóng khung” trong các bảo tàng ngày nay.
Duyên Nguyễn
Miễn trừ trách nhiệm:
Tuy chúng tôi đã cố gắng để bảo đảm tính chính xác của các thông tin trong bài viết này, chúng tôi không chịu trách nhiệm đối với bất kỳ thiệt hại nào gây ra cho người đọc do sử dụng các thông tin được nêu.