Năng Lượng Cộng Đồng #1: Tổng Quan

Bạn đã bật đèn, sạc điện thoại hay hâm nóng đồ ăn vào sáng nay chưa?

Với hầu hết mọi người, câu trả lời chắc hẳn là có. Tuy nhiên, những hành động bình thường mà bạn thường coi là điều tất nhiên này lại bắt nguồn từ một hệ thống phức tạp. Hệ thống này không chỉ định hình cách năng lượng được sản xuất mà còn ảnh hưởng đến tác động của việc sản xuất năng lượng đối với hành tinh. Xa hơn một hệ thống kỹ thuật đơn thuần, cách chúng ta tạo ra điện năng phản ánh những câu hỏi cốt lõi của cuộc khủng hoảng khí hậu: ai là người trả giá, ai phải gánh chịu ô nhiễm, và ai nắm quyền quyết định? Chính vì vậy, khái niệm năng lượng cộng đồng (community energy) ngày càng trở nên quan trọng. Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu năng lượng cộng đồng là gì, tại sao nó quan trọng, và tại sao cách tiếp cận này mang đến một tầm nhìn khác cho tương lai năng lượng.

• Năng lượng cộng đồng là gì?

Năng lượng cộng đồng là một cách tiếp cận mới trong việc sản xuất, sử dụng và quản lý năng lượng nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu và thúc đẩy quá trình giảm phát thải carbon (Creamer et al., 2018, p. 1). Khái niệm này bao gồm rất nhiều mô hình khác nhau trên khắp thế giới, từ các hợp tác xã điện mặt trời ở Nepal, các chương trình hỗ trợ hộ gia đình gặp khó khăn về chi phí năng lượng tại Anh, cho đến các hợp tác xã điện gió ở Đan Mạch. Chính vì sự đa dạng này mà các nhà nghiên cứu thường đưa ra những định nghĩa khác nhau về năng lượng cộng đồng tùy theo mục tiêu nghiên cứu của mình. 

Điểm khác nhau cơ bản nhất giữa các dự án năng lượng cộng đồng và các dự án năng lượng thông thường nằm ở mức độ tham gia của người dân trong quá trình phát triển dự án và hưởng lợi từ các kết quả mà dự án mang lại (Creamer et al., 2018, p. 1). Một số nhấn mạnh khía cạnh kỹ thuật của các hệ thống năng lượng phi tập trung (decentralized energy), trong khi số khác tập trung vào yếu tố xã hội và chính trị như quyền sở hữu tập thể, sự hạn chế vai trò của các tập đoàn lớn hoặc cách lợi ích được phân bổ cho cộng đồng (Brummer, 2018, p. 189). Bên cạnh đó, khái niệm “cộng đồng” cũng không chỉ giới hạn ở yếu tố địa lý. Cộng đồng có thể được hình thành dựa trên những mối quan tâm chung, bản sắc chung hoặc các mạng lưới nghề nghiệp và trực tuyến, chẳng hạn như các cộng đồng chia sẻ kinh nghiệm tiết kiệm năng lượng trên mạng (Heiskanen et al., 2010, p. 7589). Với những cách hiểu đó, bài viết này định nghĩa năng lượng cộng đồng là mọi hoạt động sản xuất hoặc phân phối điện năng có sự tham gia của cộng đồng địa phương.

Sự đa dạng của năng lượng cộng đồng còn thể hiện ở phạm vi hoạt động và mô hình triển khai. Các sáng kiến năng lượng cộng đồng có thể bao gồm sản xuất điện và nhiệt từ nhiều nguồn khác nhau, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, quản lý nhu cầu tiêu thụ, mua điện tập thể, lưu trữ năng lượng, giao thông xanh cũng như các hoạt động giáo dục và nâng cao nhận thức.

• Năng Lượng Cộng Đồng Trong Thực Tiễn

Hãy cùng xem xét một số sáng kiến năng lượng cộng đồng trên thế giới để hình dung rõ hơn về chúng. 

Tại Vương quốc Anh, South East London Community Energy (SELCE) là một hợp tác xã do các thành viên cộng đồng điều hành nhằm cung cấp các giải pháp điện mặt trời, hỗ trợ tiết kiệm năng lượng và tư vấn cải tạo nhà ở cho các hộ gia đình và công trình cộng đồng. SELCE huy động vốn thông qua hình thức góp vốn cộng đồng để lắp đặt các hệ thống năng lượng tái tạo và bán điện sạch với mức giá ưu đãi. Các nhà đầu tư nhận mức lợi tức khoảng 3–4% mỗi năm, trong khi phần lợi nhuận dư được tái đầu tư vào các chương trình hỗ trợ những hộ gia đình đang gặp khó khăn về chi phí năng lượng.

Tại Mỹ, Power Forward Communities là chương trình đầu tiên trên quy mô toàn quốc nhằm tài trợ cho các dự án nâng cấp hiệu quả năng lượng trong nhà ở. Chương trình tận dụng hệ thống các tổ chức phi lợi nhuận hiện có để giúp người dân tiếp cận các giải pháp tiết kiệm năng lượng với chi phí thấp hơn, đồng thời tạo thêm việc làm và các lợi ích xã hội khác. Một mô hình khác rất phổ biến tại Mỹ là điện mặt trời cộng đồng (community solar) hay còn gọi là điện mặt trời chia sẻ (shared solar) (Peters et al., 2018, p. 357). Đây là các dự án năng lượng tái tạo được kết nối với lưới điện, trong đó sản lượng điện được phân bổ cho nhiều người tham gia thay vì thuộc sở hữu của một cá nhân hoặc tổ chức duy nhất. Tính đến tháng 6 năm 2024, các dự án điện mặt trời cộng đồng tại Mỹ đã đạt tổng công suất 7,87 GW, trải rộng trên 44 bang với hơn 3.400 dự án đang hoạt động.

Tại các quốc gia thuộc Nam bán cầu (Global South), nơi nhiều khu vực vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận lưới điện, các sáng kiến năng lượng cộng đồng thường tận dụng các nguồn năng lượng tái tạo phi tập trung để cung cấp điện cho người dân. Chẳng hạn, Light of Hope PH tại Philippines là một doanh nghiệp xã hội kết hợp năng lượng tái tạo và công nghệ Internet vạn vật (IoT) nhằm mang điện đến các cộng đồng đảo chưa được kết nối với lưới điện quốc gia. Dựa trên nhu cầu và ý tưởng của người dân địa phương, tổ chức này tái chế chai nhựa thành đèn năng lượng mặt trời và phát triển hệ thống sạc điện Cloud Grid sử dụng năng lượng mặt trời.

Những ví dụ trên cho thấy năng lượng cộng đồng không phải là một mô hình duy nhất. Thay vào đó, đây là một phong trào rộng lớn được gắn kết bởi một nguyên tắc chung: trao quyền để các cộng đồng có thể đóng vai trò thực chất trong việc định hình tương lai năng lượng của chính mình.

• Từ Đâu Mà Ra? Câu Chuyện Về Một Nền Năng Lượng Tập Trung

Để hiểu vì sao năng lượng cộng đồng ra đời, trước tiên chúng ta cần tìm hiểu hệ thống năng lượng ngày nay đã được hình thành như thế nào.

Kể từ những năm 1980, nhiều quốc gia trên thế giới đã chuyển sang mô hình thị trường điện cạnh tranh. Cụ thể, nhiều chính phủ đã triển khai các chương trình tự do hóa thị trường năng lượng do nhà nước dẫn dắt, dựa trên niềm tin của chủ nghĩa tân tự do (neoliberalism) rằng việc giảm sở hữu công và tăng cường cạnh tranh sẽ giúp hệ thống năng lượng vận hành hiệu quả hơn (Eadson and Foden, 2019, p. 23).

Trong quá trình này, nhà nước đóng vai trò trung tâm. Chẳng hạn, tại Hoa Kỳ vào thế kỷ XIX, chính quyền địa phương thường trao quyền độc quyền cung cấp điện cho các công ty tư nhân, đổi lại các công ty này phải chịu sự giám sát về giá điện và chất lượng dịch vụ (Hartman, 2016). Khi đó, người dân mua điện từ công ty điện lực địa phương, đơn vị sở hữu và vận hành toàn bộ hệ thống truyền tải điện trong khu vực.

Đạo luật Chính sách Điều tiết Dịch vụ Công năm 1978 (Public Utility Regulatory Policy Act 1978) đánh dấu bước đầu tiên trong quá trình tự do hóa thị trường điện. Luật này khuyến khích cạnh tranh bằng cách yêu cầu các công ty điện lực mua điện từ các nhà sản xuất độc lập có chi phí thấp hơn, từ đó mở đường cho người tiêu dùng có nhiều lựa chọn hơn trên thị trường bán buôn điện.

Tiếp đó, Đạo luật Chính sách Năng lượng năm 1992 trao thêm quyền cho Ủy ban Điều tiết Năng lượng Liên bang (FERC) trong việc cho phép các nhà sản xuất điện độc lập tiếp cận hệ thống truyền tải điện. Đến năm 1999, FERC khuyến khích các công ty điện lực tham gia vào các Đơn vị Vận hành Hệ thống Độc lập (ISO) và Tổ chức Truyền tải Khu vực (RTO) nhằm điều phối việc vận hành và quy hoạch lưới điện, đồng thời đảm bảo sự ổn định và mở rộng của hệ thống điện. Ngày nay, các tổ chức này quản lý hơn hai phần ba lượng điện được sản xuất tại Hoa Kỳ (Hartman, 2016).

Kết quả là hệ thống mà chúng ta quen thuộc ngày nay: điện được sản xuất tại các nhà máy quy mô lớn, được điều phối bởi các đơn vị quản lý lưới điện khu vực và cuối cùng được phân phối đến người tiêu dùng thông qua các công ty điện lực địa phương. Phần lớn người dân không biết điện mình sử dụng được tạo ra ở đâu, cũng như hầu như không có tiếng nói trong việc điện được sản xuất như thế nào.

• Khi Thị Trường Điện Tập Trung Bộc Lộ Những Hạn Chế

Mặc dù thị trường điện tập trung được xây dựng dựa trên kỳ vọng rằng cạnh tranh sẽ giúp hệ thống vận hành hiệu quả hơn, mô hình này vẫn tồn tại hai hạn chế cơ bản.

Thứ nhất, hệ thống đã tạo ra các ngoại ứng tiêu cực (negative externalities) liên quan đến chi phí xã hội và môi trường. Hệ thống năng lượng của Hoa Kỳ hiện vẫn phụ thuộc rất lớn vào nhiên liệu hóa thạch, và dự báo đến năm 2050, nhiên liệu hóa thạch vẫn sẽ chiếm khoảng 71% tổng sản lượng năng lượng trong nước. Điều này dẫn đến lượng lớn khí nhà kính, gây ô nhiễm không khí, suy thoái môi trường và biến đổi khí hậu. Không chỉ vậy, những rủi ro và lợi ích từ việc sản xuất điện cũng không được phân bổ đồng đều. Các cộng đồng yếu thế thường phải gánh chịu nhiều tác động tiêu cực hơn từ hoạt động khai thác và đốt nhiên liệu hóa thạch, trong khi những lợi ích kinh tế lại thuộc về các chủ thể khác.

Thứ hai là sự bất ổn của thị trường điện. Ở nhiều nơi, người tiêu dùng phải đối mặt với hệ thống giá điện khó hiểu, chi phí cao, thiếu minh bạch và mức độ tin tưởng thấp đối với các nhà cung cấp điện (Eadson and Foden, 2019, p. 23). Trong một số quốc gia, thất bại của thị trường còn khiến nhà nước không thể đảm bảo mọi người dân đều được tiếp cận điện năng. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), năm 2024 vẫn còn khoảng 730 triệu người trên thế giới chưa có điện để sử dụng.

Những vấn đề này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu có một cách khác để tổ chức hệ thống năng lượng hay không?

Một trong những câu trả lời chính là năng lượng cộng đồng.

• Năng lượng Cộng đồng: Khi Cộng đồng Lên Tiếng

Sự phát triển của phong trào năng lượng cộng đồng trên toàn thế giới có thể được xem là một phản ứng trước những thất bại của hệ thống năng lượng tập trung.

Các dự án năng lượng cộng đồng có thể tạo ra những hình thức cạnh tranh mới trong sản xuất, truyền tải, lưu trữ và cung cấp điện; trở thành nơi thúc đẩy đổi mới công nghệ và đổi mới xã hội; nâng cao nhận thức của người dân về tiết kiệm năng lượng và biến đổi khí hậu; đồng thời tạo không gian để thử nghiệm các mô hình phát triển kinh tế phi tập trung, gắn chặt với nhu cầu và giá trị của cộng đồng địa phương (Coozi et al., 2025). Theo cách nhìn này, quá trình hình thành thị trường năng lượng tập trung và sự xuất hiện của phong trào năng lượng cộng đồng phản ánh điều mà nhà kinh tế học Karl Polanyi gọi là “phong trào kép” (double movement). Đó là sự giằng co giữa một bên là xu hướng mở rộng vai trò của thị trường trong mọi lĩnh vực của đời sống và bên kia là những nỗ lực nhằm bảo vệ xã hội trước các hệ quả mà thị trường tạo ra (Eadson and Foden, 2019, p. 24).

Thực chất, việc xây dựng thị trường năng lượng tập trung là một quá trình do nhà nước dẫn dắt, khi chính nhà nước đặt nền móng để các thể chế thị trường hình thành và phát triển. Đáp lại quá trình thị trường hóa này, các sáng kiến năng lượng cộng đồng hướng đến việc biến người tiêu dùng điện từ những người thụ động trở thành những chủ thể tích cực, có quyền kiểm soát lớn hơn đối với cách điện được sản xuất, quản lý và phân phối. 

Khía cạnh “bảo vệ xã hội” của năng lượng cộng đồng không chỉ dừng lại ở việc giúp người dân tránh khỏi giá điện biến động hay những tác động môi trường, mà còn mà còn hướng tới việc tăng cường tiếng nói của cộng đồng trong các quyết định liên quan đến năng lượng, đồng thời thúc đẩy công bằng xã hội và phát triển bền vững.

Bằng cách nhìn nhận thị trường như một sản phẩm của các mối quan hệ xã hội, được hình thành và định hình thông qua các chính sách và thực hành hằng ngày, năng lượng cộng đồng tìm cách tái cấu trúc mối quan hệ giữa cá nhân, nhà nước và thị trường. Quan trọng hơn, nó thách thức giả định lâu nay rằng một thị trường điện tập trung luôn là cách tốt nhất để cung cấp một dịch vụ thiết yếu.

Thay vì dựa trên các doanh nghiệp độc quyền và cơ chế quản lý từ trên xuống, năng lượng cộng đồng đưa ra một tầm nhìn khác: các sáng kiến được hình thành từ chính cộng đồng, nơi người dân cùng tham gia đầu tư, quản lý và hưởng lợi từ hệ thống năng lượng. Mô hình này không chỉ tăng cường sự gắn kết xã hội mà còn thúc đẩy đổi mới và phản ánh tốt hơn những giá trị của cộng đồng địa phương. 

Quan trọng hơn, năng lượng cộng đồng không phủ nhận vai trò của thị trường. Thay vào đó, nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Liệu thị trường có thể được tổ chức theo một cách khác? Liệu cộng đồng địa phương có thể cùng chia sẻ lợi ích kinh tế từ năng lượng tái tạo thay vì chỉ là nơi đặt các dự án? Và liệu năng lượng có thể trở thành thứ mà người dân cùng nhau tạo ra, quản lý và hưởng lợi, thay vì đơn thuần là một loại hàng hóa để tiêu dùng?

Trong số tiếp theo, chúng ta sẽ chuyển từ lý thuyết sang thực tiễn để cùng tìm hiểu cách các dự án năng lượng cộng đồng thực sự được triển khai và vận hành trong thực tế.

Trích dẫn

Brummer, V. (2018). Community energy – benefits and barriers: A comparative literature review of community energy in the UK, Germany and the USA, the benefits it provides for society and the barriers it faces. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 94, 187–196. https://doi.org/10.1016/j.rser.2018.06.013. 

Coozi, L., Diarra, N., Roge, A., Idini, B., & Jongejans, A. (2025, October 9). Access to electricity stagnates, leaving globally 730 million in the dark. IEA. https://www.iea.org/commentaries/access-to-electricity-stagnates-leaving-globally-730-million-in-the-dark. 

Creamer, E., Eadson, W., van Veelen, B., Pinker, A., Tingey, M., Braunholtz‐Speight, T., Markantoni, M., Foden, M., & Lacey‐Barnacle, M. (2018). Community energy: Entanglements of community, state, and private sector. Geography Compass, 12(7). https://doi.org/10.1111/gec3.12378. 

Eadson, W., & Foden, M. (2019). State, community and the negotiated construction of energy markets: Community Energy Policy in England. Geoforum, 100, 21–31. https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2019.02.006. 

Hartman, D. (2016, August 2). Federal Power Act and organized electricity markets. R Street Institute. https://www.rstreet.org/research/federal-power-act-and-organized-electricity-markets/. 

Heiskanen, E., Johnson, M., Robinson, S., Vadovics, E., & Saastamoinen, M. (2010). Low-carbon communities as a context for individual behavioural change. Energy Policy, 38(12), 7586–7595. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2009.07.002. 

Peters, M., Fudge, S., High-Pippert, A., Carragher, V., & Hoffman, S. M. (2018). Community Solar Initiatives in the United States of America: Comparisons with – and lessons for – the UK and other European countries. Energy Policy, 121, 355–364. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2018.06.022. 

Viết bởi: Tamira Le

Cập nhật cuối cùng: August 6, 2026

Lưu ý: Bài viết này nhằm cung cấp một cái nhìn tổng quan, mang tính nhập môn về năng lượng cộng đồng và phản ánh cách mình diễn giải các tài liệu học thuật cũng như những ví dụ được trích dẫn trong bài. Năng lượng cộng đồng là một khái niệm rộng và vẫn đang không ngừng phát triển, vì vậy những định nghĩa, mô hình và góc nhìn được trình bày ở đây không nhằm đại diện cho tất cả các cách tiếp cận đối với năng lượng cộng đồng.