Nhật ký thực địa tại rừng Amazon ở Ecuador

Mình muốn kể lại một phần trải nghiệm du học của mình trong Chương trình Học tập Quốc tế về Biến đổi Khí hậu, tập trung vào các vấn đề công bằng trong lương thực, nước và năng lượng, của School for International Training (SIT). Mình đã có cơ hội đến San Francisco, Morocco, Nepal và Ecuador để tìm hiểu cách các cộng đồng trên thế giới đang sống cùng và ứng phó với biến đổi khí hậu.

____________________________

Chiếc máy bay chạm mạnh xuống đường băng. Sau chuyến bay ngắn chỉ khoảng 35 phút từ thủ đô Quito, tụi mình cuối cùng cũng đặt chân đến Coca, cửa ngõ dẫn vào rừng mưa Amazon của Ecuador. Vừa bước xuống máy bay, mình lập tức cảm nhận được luồng không khí nóng ẩm đặc trưng của vùng nhiệt đới ập vào mặt, hoàn toàn khác với bầu không khí mát lạnh và khô ráo ở Quito, thành phố cao nguyên nằm trên đường xích đạo.

Vừa đến nơi, tụi mình đã nhanh chóng gửi những chiếc vali lớn lên xuồng để chở đến nơi lưu trú. Chưa kịp nghỉ ngơi thì cả đoàn lại được đưa lên một chiếc xe buýt lớn, bắt đầu chặng tiếp theo của hành trình. Đón tụi mình hôm đó là Hector, một nhà hoạt động môi trường người bản địa Amazon, đồng thời cũng là người hướng dẫn cho chuyến “toxic tour” (tạm dịch: “chuyến tham quan vùng đất ô nhiễm”) trong ngày. Hector chào cả đoàn bằng một nụ cười ấm áp.

Tên chính thức của Coca là Puerto Francisco de Orellana. Đây đã là quê hương của các cộng đồng bản địa Amazon suốt hàng thế kỷ. Lịch sử của vùng đất này bắt đầu từ rất lâu trước khi những đoàn chinh phục Tây Ban Nha đặt chân đến Nam Mỹ. Bản thân thành phố còn khá trẻ, chỉ chính thức trở thành một đơn vị hành chính vào năm 1969. Nhưng chính sự bùng nổ của ngành khai thác dầu mỏ vào những năm 1990 đã biến Coca thành một thị trấn biên giới nhộn nhịp. Khi các công ty dầu khí và người lao động kéo đến, đường sá được mở, cửa hàng mọc lên và thành phố thay đổi hoàn toàn.

Chiếc xe buýt chở tụi mình chạy trên những con đường trải nhựa cắt ngang khu rừng. Một trong những hệ quả của việc khai thác dầu mà mình thấy ít người nhắc đến là để tiếp cận các giếng khoan nằm sâu trong rừng, người ta phải chặt hạ rất nhiều cây để mở đường. Những con đường ấy không chỉ chia cắt hệ sinh thái vốn đã mong manh mà còn mở lối cho việc khai thác gỗ, mở rộng khu dân cư và nhiều hoạt động phát triển khác.

Sở hữu gần một phần năm trữ lượng dầu mỏ và khí đốt mới được phát hiện của thế giới, Amazon đã trở thành “mặt trận mới” của ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch. Ở Ecuador, dầu mỏ bắt đầu được khai thác từ đầu những năm 1920 và bùng nổ vào thập niên 1970 sau khi người ta phát hiện một mỏ dầu lớn nằm dưới rừng Amazon. Kể từ đó, Ecuador trở thành một quốc gia xuất khẩu dầu mỏ, và đến nay ngành dầu khí vẫn đóng góp hơn 7% GDP của đất nước.

Thế nhưng, càng đi sâu vào rừng Amazon, mình càng nhận ra những thay đổi mà ngành dầu khí để lại hiện diện ngay cả ở những nơi chẳng hề có một giếng dầu nào trong tầm mắt.

Từ dầu mỏ đến dầu cọ

Khung cảnh trước mắt mình dần thay đổi. Thay vì những tán cây nhiệt đới rậm rạp, tất cả những gì mình nhìn thấy chỉ là những hàng cọ dầu thẳng tắp kéo dài đến tận chân trời. Những chiếc xe tải chở đầy buồng quả cọ chậm rãi lăn bánh trên con đường đất.

Việc mở đường phục vụ khai thác dầu vô tình tạo điều kiện cho một làn sóng mở rộng nông nghiệp quy mô lớn, đặc biệt là các đồn điền cọ dầu. Ngày nay, Ecuador nằm trong nhóm mười quốc gia sản xuất dầu cọ lớn nhất thế giới. Riêng khu vực phía bắc Amazon của Ecuador đã có diện tích trồng cọ đơn canh tương đương khoảng 30.000 sân bóng đá.

Chiếc xe buýt dừng lại bên đường, cạnh những khoảnh đồn điền cọ dầu. Héctor bảo tụi mình thử nhặt những quả cọ rơi vương vãi trên mặt đất. Mình cúi xuống nhặt một quả cọ vừa rơi. Khi bóp nhẹ phần thịt quả, một lớp dầu màu cam sẫm từ từ rỉ ra rồi thấm vào đầu ngón tay. Chất dầu đặc quánh, bám rất nhanh lên da. Đây chính là nguyên liệu để sản xuất dầu cọ. Loại dầu thực vật này có mặt trong vô số sản phẩm quen thuộc như thực phẩm chế biến sẵn, dầu ăn, mỹ phẩm, xà phòng, chất tẩy rửa và ngày càng được sử dụng nhiều để sản xuất nhiên liệu sinh học.

Đứng giữa cánh đồng cọ trải dài bất tận, mình không khỏi tự hỏi làm sao những thói quen tiêu dùng rất bình thường của chúng ta lại có thể phải đánh đổi bằng một cái giá lớn đến vậy. Những cánh rừng nhiệt đới đa dạng sinh học đã bị thay thế bằng những đồn điền đơn điệu chỉ có một loài cây.

Nhưng nếu những đồn điền cọ dầu cho tụi mình thấy ngành dầu khí đã làm thay đổi những gì mọc lên trên mặt đất như thế nào, thì điểm dừng chân tiếp theo sẽ hé lộ những gì hàng chục năm khai thác dầu mỏ đã để lại bên dưới lòng đất.

20cm Dưới Lòng Đất

Khi xe tiếp tục tiến sâu vào Amazon, mình bắt đầu nhìn thấy những đường ống dẫn dầu chạy xuyên qua khu rừng. Chúng kéo dài hàng trăm kilômét, băng qua Amazon, vượt dãy Andes rồi đổ ra tận bờ Thái Bình Dương. Từ ven đường, chúng trông gần như chỉ là một phần bình thường của khung cảnh. Nhưng thực tế, chính những đường ống ấy đã mang đến vô vàn hậu quả cho sự sống nơi đây.

Các vụ tràn dầu từ lâu đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng ở Amazon. Trong nhiều thập kỷ, những con sông của vùng Amazon Ecuador gần như trở thành nơi tiếp nhận chất thải từ ngành dầu khí. Từ năm 1964 đến 1990, Chevron đã xả hơn 16 tỷ gallon nước thải độc hại xuống sông suối, làm tràn khoảng 17 triệu gallon dầu thô và để lại hàng trăm hố chứa chất thải không được xử lý ngay giữa lòng rừng.

Chuyến “toxic tour” mà tụi mình tham gia là một phần rất quan trọng trong hành trình khám phá Amazon. Nó cho mình thấy rõ cái giá mà nhu cầu dầu mỏ của thế giới đang buộc những cộng đồng hưởng lợi ít nhất phải gánh chịu.

Xe dừng trước một mảnh đất nhỏ của một hộ gia đình. Mọi thứ trông bình thường đến lạ. Chủ nhà vẫn sinh hoạt như bao ngày khác. Những cây ca cao mọc xen với những bụi chuối xanh tốt. Nếu không có ai nói trước, có lẽ mình sẽ không bao giờ nghĩ nơi này có điều gì bất thường.

Hector lặng lẽ cầm một chiếc xẻng rồi bắt đầu đào xuống đất. Ông gần như không nói gì. Chỉ vài nhát xẻng, sâu chưa đến 20 cm, ông nhấc lên. Trên lưỡi xẻng là một lớp bùn đen đặc quánh như dầu. Mình cúi xuống ngửi thử và gần như lập tức lùi lại vì mùi dầu mỏ nồng nặc. Đó là mùi của xăng dầu, quá quen thuộc nhưng lại hoàn toàn lạc lõng giữa khu rừng nhiệt đới xanh mướt.

Mảnh đất người dân sinh sống, nguồn nước họ uống và cả thực phẩm họ ăn đều đã bị ô nhiễm. Điều khiến mình day dứt nhất không chỉ là cánh rừng đã bị đầu độc, mà là việc tất cả những điều đó dường như đã trở thành một phần bình thường trong cuộc sống của họ.

Đằng sau những con số thống kê về tác động của ngành dầu khí là những con người có thật. Đó là những cộng đồng mà sức khỏe, sinh kế và tương lai của họ đang bị quyết định bởi những lựa chọn được đưa ra ở cách họ hàng nghìn cây số.

Nhưng những hệ quả ấy lại được phân bổ vô cùng bất bình đẳng. Dầu mỏ đã tạo ra nguồn lợi khổng lồ cho Ecuador cũng như các công ty trong và ngoài nước tham gia khai thác. Nguồn thu từ Amazon đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế ở những nơi cách rất xa khu rừng. Thế nhưng, nhiều cộng đồng sống ngay cạnh các khu vực khai thác lại phải đối mặt với một mặt hoàn toàn khác của ngành công nghiệp này. Các cộng đồng bản địa và nông thôn phải gánh chịu nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và đất đai, sự xáo trộn của những sinh kế truyền thống và việc thường xuyên tiếp xúc với các chất ô nhiễm, trong khi phần lớn giá trị kinh tế được khai thác từ chính vùng đất của họ lại chảy về những nơi khác.

Điều Amazon muốn kể

Trên đường quay trở về, mình cứ nghĩ mãi về việc những lựa chọn môi trường mà chúng ta đưa ra ở một nơi rất xa lại có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của những con người đang sống ở một trong những nơi có đa dạng sinh học phong phú nhất hành tinh. Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch vì thế không chỉ là câu chuyện về không khí sạch hơn hay bảo vệ sức khỏe của chính chúng ta. Đó còn là việc tôn trọng quyền được sống trên mảnh đất của mình, quyền được sử dụng nguồn nước sạch và quyền được gìn giữ khu rừng mà các cộng đồng bản địa đã bảo vệ suốt hàng thế kỷ.

Và có lẽ, điều đầu tiên mỗi chúng ta có thể làm để tạo ra sự thay đổi là mở mắt nhìn thẳng vào thực tế của cuộc khủng hoảng khí hậu, rồi dành một chút thời gian để tự hỏi: mình đang đóng vai trò gì trong câu chuyện ấy?

 

Tamira Le

Chỉnh sửa lần cuối: 08/08/2026

Lưu ý: Bài viết này ghi lại những quan sát và trải nghiệm cá nhân của mình trong chuyến học tập tại vùng Amazon của Ecuador. Bài viết không nhằm đại diện cho trải nghiệm hay quan điểm của các cộng đồng bản địa đang sinh sống tại đây. Tất cả hình ảnh trong bài đều được chụp trong chuyến đi và được chia sẻ với mục đích giáo dục.