Một trong những vai trò lâu đời nhất của nghệ thuật là phản chiếu xã hội mà nó được tạo ra. Trong bối cảnh suy thoái môi trường và biến đổi khí hậu đã trở thành những thách thức cấp bách của thế kỷ 21, nghệ thuật ngày càng trở thành một phương tiện quan trọng giúp chúng ta suy ngẫm về vai trò của bản thân trong cuộc khủng hoảng khí hậu, đồng thời nuôi dưỡng hy vọng về một tương lai khác. Những tác phẩm nghệ thuật hướng đến môi trường không chỉ đơn thuần mô tả cuộc khủng hoảng sinh thái mà còn trực tiếp đối thoại với nó, thông qua chất liệu, hình thức và cách sáng tạo phản ánh chính những hệ thống mà chúng đang phê phán. Hôm nay, mình muốn giới thiệu đến các bạn một nghệ sĩ người Mỹ mà mình vô cùng ấn tượng: Chris Jordan.
Mình biết đến Chris Jordan lần đầu khi học môn Introduction to Environmental Studies. Trong một buổi học, giảng viên chiếu lên màn hình bức ảnh dạ dày của một chú chim đầy ắp nhựa. Đó là xác của một con chim hải âu Laysan non. Cơ thể nó đã phân hủy đến mức để lộ hàng loạt nắp chai, bật lửa và những mảnh nhựa không thể tiêu hóa nằm trong bụng.
Những chú chim non này chết vì chim bố mẹ nhầm rác thải nhựa trôi nổi trên biển là thức ăn và mang về mớm cho con. Bức ảnh thuộc dự án Midway: Message from the Gyre (Midway: Thông điệp từ vòng xoáy rác đại dương) của Chris Jordan, một bài luận bằng hình ảnh ghi lại tác động của ô nhiễm nhựa đối với loài hải âu và hệ sinh thái trên đảo san hô Midway giữa Thái Bình Dương.
Jordan từng viết:
“Những chú chim này phản chiếu một kết cục đau lòng, mang tính biểu tượng cho trạng thái mê muội tập thể của chủ nghĩa tiêu dùng và sự tăng trưởng công nghiệp không kiểm soát. Giống như loài hải âu, con người ở các nước phát triển dường như cũng không còn khả năng phân biệt đâu là điều nuôi dưỡng cuộc sống và tâm hồn mình, đâu là thứ đầu độc chúng. Chết nghẹn trong chính rác thải của mình, hình tượng hải âu nhắc nhở chúng ta rằng thách thức lớn nhất không nằm ngoài kia, mà nằm ở chính bên trong mỗi người.”
Là người từng tham gia nhiều chiến dịch giảm thiểu nhựa dùng một lần, mình không hề xa lạ với những con số thống kê về ô nhiễm nhựa. Nhưng khi nhìn thấy hậu quả ấy hiện lên trong cơ thể nhỏ bé của một sinh vật vô tội, vấn đề bỗng trở nên chân thực hơn bao giờ hết.
Hàng loạt câu hỏi cứ liên tục xuất hiện trong đầu mình: Mảnh nhựa này đến từ đâu? Nó đã đi qua hành trình như thế nào để từ cuộc sống thường ngày của một ai đó lại kết thúc trong cơ thể một chú chim cách đó hàng nghìn cây số? Có bao nhiêu người từng nghĩ rằng một chiếc nắp chai nhỏ bé có thể trở thành một phần trong những khoảnh khắc cuối đời của một sinh vật khác? Tại sao chúng ta lại xây dựng một xã hội phụ thuộc quá nhiều vào các vật dụng dùng một lần? Và điều gì khiến chúng ta khó hình dung ra những lựa chọn khác? Liệu cuộc khủng hoảng này chỉ đến từ hành vi của từng cá nhân, hay còn bắt nguồn từ cả một nền văn hóa tiêu dùng đã định hình cách chúng ta sống?
Thông qua những tác phẩm xoay quanh chủ nghĩa tiêu dùng và biến đổi khí hậu, Chris Jordan cho thấy những thói quen tiêu dùng hằng ngày của chúng ta có thể tạo ra những tác động sâu rộng đến hệ sinh thái. Tác phẩm của ông không chỉ khiến người xem chú ý đến từng món đồ riêng lẻ mà còn buộc chúng ta phải đối diện với những hệ thống và lối sống đã tạo ra chúng.
Tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện trong dự án Running The Numbers: Portraits of Human Mass Culture (Những con số biết nói: Chân dung của nền văn hóa tiêu dùng đại chúng) (2014–2018). Đây là một loạt tác phẩm sử dụng nhiếp ảnh để diễn giải những mô hình tiêu dùng ở quy mô khổng lồ thông qua ngôn ngữ của các con số. Mỗi bức ảnh đại diện cho một thống kê đáng kinh ngạc: lượng thuốc trừ sâu được rải lên đất nông nghiệp trên toàn thế giới trong một ngày, số lượng cá ngừ bị đánh bắt trong vòng mười lăm phút, số đầu lọc thuốc lá bị vứt ra môi trường mỗi giây,…
Để cảm nhận trọn vẹn hiệu ứng thị giác của bộ tác phẩm, các bạn có thể xem tại website của Chris Jordan: https://www.chrisjordan.com/Running-the-Numbers/1/thumbs
Điều khiến mình ấn tượng nhất khi nhìn những tác phẩm này chính là quy mô khổng lồ của chúng. Chẳng hạn, đứng trước một bức ảnh được tạo thành từ 400.000 nắp chai nhựa, mình vừa cảm thấy choáng ngợp, vừa thấy bất an. Điều đáng nói là con số ấy chỉ phản ánh lượng tiêu thụ diễn ra trong vỏn vẹn một phút.
Khi đặt hai dự án cạnh nhau, mình càng nhận ra Chris Jordan đã sử dụng hai cách kể chuyện hoàn toàn khác nhau để truyền tải cùng một thông điệp. Midway tiếp cận bằng sự gần gũi và riêng tư: một chú chim, một cái chết, một bức ảnh cận cảnh đủ sức khiến người xem lặng người. Ngược lại, Running The Numbers xóa nhòa từng vật thể riêng lẻ để biến chúng thành những hoa văn khổng lồ, khiến người xem cảm nhận được quy mô khủng khiếp của vấn đề.
Cả hai đều khiến chúng ta thấy khó chịu. Nhưng chính cảm giác khó chịu ấy lại rất cần thiết.
Điều này cũng khiến mình nghĩ về hành trình của bản thân khi tiếp cận biến đổi khí hậu. Trước khi học ngành Môi Trường và tham gia các hoạt động môi trường, mình thường cảm thấy bản thân quá nhỏ bé và bất lực trước một vấn đề toàn cầu.
Thế nhưng càng học, mình càng nhận ra rằng kiến thức chính là một trong những nguồn gốc lớn nhất của hy vọng.
Cũng giống như việc học về môi trường giúp mình hiểu rõ hơn thế giới, những tác phẩm của Chris Jordan khiến các vấn đề môi trường trở nên hữu hình và đặt vai trò của mỗi cá nhân vào đúng bức tranh tổng thể. Đối diện với những thực trạng đáng báo động có thể khiến chúng ta thấy bất an, nhưng chỉ khi hiểu được nguyên nhân sâu xa của chúng, chúng ta mới có thể tạo ra sự thay đổi.
3 điều mình học được từ nghệ thuật về khí hậu
- Nghệ thuật là một cách hiệu quả để nâng cao nhận thức về các vấn đề môi trường.
Dù là hội họa, âm nhạc hay nhiếp ảnh, nghệ thuật đều có khả năng khơi gợi cảm xúc và đưa những khía cạnh rất con người của khủng hoảng môi trường đến gần công chúng theo cách mà các bảng số liệu hay báo cáo khoa học khó có thể làm được. Khi con người cảm thấy đồng cảm, họ cũng có nhiều động lực hơn để hành động.
- Nghệ thuật giúp chúng ta nhìn cuộc khủng hoảng khí hậu qua một lăng kính khác.
Nó buộc chúng ta suy nghĩ về cả trách nhiệm của từng cá nhân lẫn những hệ thống lớn hơn đã định hình cuộc khủng hoảng hiện nay. Nghệ thuật cho thấy bức tranh toàn cảnh nhưng cũng không quên những chi tiết rất nhỏ. Hàng trăm nghìn chiếc nắp chai mà Chris Jordan tái hiện thực chất được tạo nên từ vô số lựa chọn nhỏ bé như việc sử dụng một chiếc cốc nhựa dùng một lần. Và cái chết của một chú chim hải âu cũng không chỉ là bi kịch của một cá thể, mà là biểu tượng của một cuộc khủng hoảng rộng lớn hơn rất nhiều.
- Hiểu biết mà nghệ thuật mang lại cũng chính là nguồn sức mạnh để hành động.
Khi hiểu được vị trí của mình trong cuộc khủng hoảng khí hậu, chúng ta cũng hiểu rõ hơn mình có thể góp phần thay đổi nó như thế nào. Nghệ thuật không nói cho chúng ta biết phải làm gì, nhưng nó nhắc nhở rằng chúng ta vốn đã là một phần của câu chuyện này. Và chính khi nhận ra mình có liên hệ với vấn đề, chúng ta mới bắt đầu có khả năng tạo ra thay đổi.
Vậy nên, hãy dành thời gian để tìm hiểu nghệ thuật về khí hậu. Hãy nghe một bài hát. Đọc một bài thơ. Vẽ một bức tranh. Hay ghé thăm một triển lãm. Hãy cho phép bản thân cảm nhận sự cấp bách, nỗi đau, nhưng cũng là hy vọng về một tương lai khác. Bởi trước khi có thể thay đổi hành tinh này, chúng ta cần học cách nhìn thế giới — và nhìn chính mình — theo một cách khác.
Và đôi khi, sự thay đổi ấy có thể bắt đầu từ nghệ thuật.
Viết bởi: Tamira Le
Cập nhật cuối cùng: 07/08/2026